الخطیب الشیخ مهدی الطرفی المحمری من وحی القران: سوال وجواب: الخطیب الشیخ لفته الجمری الخطیب القدیر المرحوم ملا علی العرادی الخطیب الشیخ ملاعمران العبادی سید الشیخ عبدالمجید الصیمری آیات الله سبحانه وتعالى تسبیح الوجود – الشیخ عبدالمجید الصیمری – حسینیة النور – رمضان ۱۴۳۴ الخطیب الحسینی السیدعبدالوهاب الموسوی القارونی

التاریخ : پنجشنبه, ۱۵ فروردین ۱۳۹۲

مفردة « الآیة» فی القرآن الکریم.

الآیة تعنی العلامة و العجائب؛ (۱) لکنها کمایری البعض تعنی العلامة الجلیة الواضحة التی تستعمل فی المحسوسات و المعقولات (۲) تثنیتها هی « آیتان و آیتین» وجمعها هو « آیات». (۳)

فی مصطلح تاریخ القرآن الکریم تطلق کلمة «الآیة» علی أصغر وحدة لتجزئة و تقسیم القرآن الکریم تفصل ما قبلها و ما بعدها. (۴) بتعبیر آخر، الآیة تتکون من حروف أو کلمات أو جمل تُعین حدودها عن طریق النقل أی الروایات. (۵)

ترتیب الآیات و تتابعها أمور توقیفی و جعلهما یتم بتوجیه من الرسول صلی الله علیه و آله و سلم. أی یتم ذلک بأمر من الله و توجیه من جبرئیل علیه السلام عن طریق الوحی؛ أما فی الحالات التی کان الرسول محمد صلی الله  علیه و آله و سلم یغیر ترتیب الآیات ، فإن ذلک أیضا کان تطبیقا منه لأمر یتلقاه بواسطة الوحی و لم یکن للصحابة فی ذلک أی دور. (۶)

کما قد  استعملت بعض المعانی المصطلحة فی بعض الآیات (۷) و الروایات النبویة الشریفة و روایات الأئمة الأطهار علیهم السلام.  قال رسول الله صلی الله علیه و آله:

«من قرأ أربع آیات من أول البقرة وآیة الکرسی و آیتین بعدها، وثلاث آیات من آخرها لم یر فی  نفسه و ماله شیئاً یکرهه، و لا یقربه شیطان و لا ینسی القرآن». (۸)

و قال الإمام الصادق علیه السلام:

«سبعاً من المثانی؛ قال هی سورة الحمد و هی سبع آیات » (۹)

کیفیة استعمال لفظ «الآیة» فی القرآن الکریم.

۱٫المعجزة

من معانی کلمة «الآیة» المعجزة، و قد أشیر إلی هذا المعنی فی موارد عدة فی القرآن الکریم (۱۱) منها:

«سل بنی إسرائیل کم آتیناهم من آیة بینة و من یبدل نعمة الله من بعد ما جاءته فإن الله شدید العقاب». (۱۲)

هذه الآیات هی الید البیضاء، تحول عصا موسی علیه السلام إلی حیة عظیمة، فرق البحر، تظلیل الغمام علیهم ، إنزال « المن» و« السلوی» علیهم و أمثال ذلک مما کان قدأ نعم الله بها من قبل علی بنی ‌إسرائیل. (۱۳)

الآیة الأخری التی تدل علی کون کلمة «‌الآیة» تعنی المعجزة، ذات صلة بالمشرکین المتذرعین علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بالإتیان بمعجزة لیؤمنوا برسالته. (۱۴)

« ویقولون لو لا أنزل علیه آیة من ربه فقل إنما الغیب لله فانتظروا إنی معکم من المنتظرین». (۱۵)

۲٫ الدلیل و العلامة

من المعانی الأخری  لکلمة « الآیة» الدلیل و البرهان، حیث ذکرت الکلمة بمعناها هذا بالمفرد و الجمع (۱۶)، نشیر فی هذا المقال إلی مثال لذلک.

لم یثق بنوا إسرائیل بما اُمر به النبی طالوت علیه السلام، فطلبوا منه دلیلا و برهانا، و لذلک أتاهم نبیهم بصندوق العهد کدلیل علی حکمه. (۱۷)

« وقال لهم نبیهم إن آیة ملکه أن یأتیکم التابوت فیه سکینة من ربکم….». (۱۸)

۳٫ العبرة

العبرة تعنی تقبل النصیحة أی الاعتبار. (۱۹) بتعبیر آخر، إنها حالة تحصل عن طریقها معرفة غیر المحسوس عن طریق معرفة المحسوس. (۲۰) دعی الله عز و جل فی ثلاث حالات فی القرآن الکریم الجمیع إلی الاعتبار من هذه الأحداث بعد ذکره لبعض الأحداث و الوقائع. (۲۱) هذه الأحداث تتمثل تارة فی الموت و النوم؛ ذلک لأن أهل التفکیر یعلمون من خلال التفکیر فی الموت و النوم أن مدبر الأمور کلها هوالله تبارک و تعالی و أن مرجع أمور و أرزاق جمیع الکائنات لله وحده. (۲۲) و تارة أخری تتمثل تلک الأحداث فی موت و محو الطواغیت. (۲۳)

نشیر الآن إلی مثال لذلک:

«فالیوم ننجیک ببدنک لتکون لمن خلفک آیة و إن کثیراً من الناس عن آیاتنا لغافلون ». (۲۴)

فیما یتعلق بأسلوب الاعتبار من هذه الآیة،  یعتقد بعض المفسرین أن عندما أغرق الله فرعون و قومه، کانت طائفة من بنی إسرائیل لا یصدقون غرقه و کانوا یقولون: إنه کان أکبر من أن یغرق، و لذلک نجاه الله ببدنه لیراه الناس و یکون عبرة لمن خلفه. (۲۵)

۴٫العمارة أی المبنی

من أخریات معانی « الآیة»، العمارة أی البناء؛ حیث جاءت الکلمة هذه بمعناها هذا فی سورة الشعراء المبارکة مفردة. لحن هذه الآیه لحن انتقادی تماماً و المعینون بهذا الخطاب الانتقادی هم  قوم هود و قوم عاد. إنهم کانوا متمکنین وأغنیاء و کانوا یبنون مبان علی المرتفعات مثل التلال و الجبال علی شکل أبراج و نظائر ذلک لیراؤوا بها الآخرین. و یتفاخروا بها علیهم؛ و لم یکن لهم من ذلک أی غایة سلیمة یرجونها، غیر أنهم کانوا یریدون إلفات انتباه الآخرین إلیها و إظهار قدراتهم و إمکانیاتهم.

«أتبنون بکل ریع آیة تعبثون». (۲۷)

المقصود من کلمة الآیة هنا، هو المبانی و القصور الشامخة المشیدة فی أعالی الجبال و التلال المرتفعة، أو أبراج المراقبة الموضوعة علی الطرقات دون أن یکون هناک ثمة حاجة لوجودها، أو مبان تمکنهم من الإشراف علی المارة و مراقبتهم و السخریة منهم أو المبانی التی کانوا یشیدونها للهوهم و لعبهم. (۲۸)

۵٫ النعمة

النعمة أیضا من معانی لفظ الآیة استعملت فی القرآن بالمفرد و الجمع؛ و قد أشار الله عز و جل عند استقصائه لنعمه إلی نعمة خاصة أخری أیضا بقوله:

« و آیة لهم أنا حملنا ذریتهم فی الفلک المشحون». (۲۹)

هذه النعمة هی المرکب و وسیلة النقل و هی من ضروریات حیاة الإنسان و من علائم رحمة الله و تدبیره للأمور. (۳۱) هذه الآیة تتحدث عن البحار و جزء من النعم والمواهب فیه، أی عن حرکة السفن التجاریة و سفن نقل الرکاب فی البحر. (۳۲) بتعبیر آخر، یؤکد سیاق الآیة الکریمة علی أن السفن الملیئة بالسلع و البضائع تکون أقرب لخطر الغرق بسبب ثقلها. لکن هذا لا یحدث علی الرغم من ذلک وهذا أیضا هو من أبرز الدلائل عل إنعام الله حیث تحمل الفلک الناس و ما هم بحاجة إلیه معاً و فی الوقت ذاته. (۳۳)

۶٫ عجائب الخلقة

إحدی المعانی الأخری لکلمة « الآیة» هی عجائب الخلقة، و قد أشیر إلی هذا المعنی بشکل تفصیلی فی القرآن الکریم و هذه الآیات بمعناها المذکور آنفا قد جاءت فی کتاب الله الکریم علی شکل الجمع أی کلمة « آیات»، و إنها آیات تبین عجائب الخلقة کما تبین مظاهر قدرة الله فی الخلقة. (۳۴) أغلبیه المفسرین یرون أن کلمة « الآیة» فی هذه الآیات الکریمة تعنی عجائب الخلقة. (۳۵)

« و من آیة أن تقوم السماء و الأرض بأمره ثم إذا دعاکم دعوة من الأرض إذا أنتم تخرجون» (۳۶)

نظرا لسیاق الآیات السابقة، فإن هذه الآیة قد أشارت أیضا إلی تدبیر نظام السماء والأرض و ثبات وبقاء الآیات الآفاقیه إضافة إلی ذکرها و الإشارة إلیها. و الدلیل علی ذلک هو أنه إضافة إلی خلق السماوات التی قد أشیر إلیه فی الآیات السابقة، فإن تدبیرها یعد أیضا من الآیات الإلهیة، کما أن إقامة واستمراریة هذا النظام‌ آیة أخری ایضاً، و ذلک لأن هذه العجائب العظمیة فی حرکتها المنظمه تحتاج إلی أمور کثیرة أهمهما المحاسبات المعقدة لحفظ التوازن بین قوتی الجذب و الدفع للأرض. (۳۷)

۷٫ آیات القرآن

من المعانی الأخری لکلمة «الآیة»، الآیة المعروفة المصطلحة للقرآن الکریم، و قد أشرنا إلی هذا المعنی فی مطلع المقال، فنکتفی هنا بذکر مثالین لذلک فی بحثنا هذا. یقول الله فی بیان تقسیم الآیات إلی محکمات و متشابهات:

«هو الذی أنزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن أم الکتاب و أخر متشابهات …». (۳۸)

هذا المعنی للآیة یعد من أهم المباحث فی العلوم القرآنیة، و السبب فی ذلک هو أنه یهدف إلی بیان موضوع هام حول القرآن الکریم یعد أساس فهم سلیم للآیات القرآنیة. (۳۹) یدور الحدیث فی هذه الآیة الکریمة حول کلمة الآیة بصیغة الجمع أی «آیات»، و ترید الآیة الشریفة بیان أن الآیات القرآنیة هی علی قسمین؛ مفهوم بعض الآیات جلی إلی درجة لا یبقی مکان لأی إنکار أو تبریر أو استغلال للمعنی من قِبَلنا، و هی تسمی «المحکمات»، لکن مفهوم البعض الآخر، بسبب علو مستوی الموضوع أو الحدیث عن عوالم خارجة عن متناولنا مثل عالم الغیب، القیامة و صفات الله تعالی، هی علی نحو تحتاج معانیها الغائیة و أسرارها و کنه حقیقتها إلی مخزون علمی خاص و هی تسمی «المتشابهات». (۴۰) یشیر الباری عز و جل إلی آیات من القرآن الکریم تبین أوصاف هذا الکتاب السماوی و ذلک من أجل بیان عظمة آیات القرآن الکریم؛ أوصاف تتضمن تصویرا اواضحا جلیا عن الوجه الحقیقی للقرآن الکریم.(۴۱) أوصاف تبین عدم وجود اختلاف فی الآیات؛ ذلک لأن عدم وجود الاختلاف فی الآیات، هو نفسه دلیل علی صدق القرآن الکریم. (۴۲)

«کتاب فصلت آیاته قرآنا عربیا لقوم یعلمون» (۴۳)

—————————————————————

المصادر

(۱) ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت، دارالصادر،۱۴۱۴ للهجرة، الطبعة الثالثة، ج۱۴، ص ۱۶۳ و الطریحی، فخرالدین؛ مجمع البحرین، طهران، مرتضوی، ۱۹۹۶ للمیلاد، الطبعة الثالثة، ج۱، ص۳۹٫

(۲)الراغب الإصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، دمشق و بیروت، دارالعلم و الدارلشامیة، ۱۴۱۲ للهجرة، الطبعة الأولی، ص۱۰۳٫

(۳) المصدر نفسه

(۴) خرمشاهی، بهاء الدین، موسوعة القرآن و دراسة القرآن، طهران، دوستان «أی الأصدقاء»، ج۱، ص۷۰٫

(۵) حجتی کرمانی، سید محمد باقر، دراسة فی تاریخ القرآن الکریم. طهران، مکتب نشر الثفافة الإسلامیة . ۱۹۹۸ للمیلاد. الطبعة الحادیة عشرة، ص ۶۵

(۶) سورة النحل / ۱۰۱ وسورة یونس /۱

(۸)  الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، طهران، دار الکتب الإسلامیة، بیتا، ج ۲، ص ۶۲۱

(۹) المجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسة وفاء، ۱۴۰۴ للهجرة، ج ۸۲، ص ۲۰

(۱۰) سورة الرحمن/ ۶۴

(۱۱) سورة الرعد/ ۳۸، سورة‌القمر/ ۲، سورة طه/۲۲ و ……

(۱۲) سورة البقرة/ ۲۱۱

(۱۳) الطبرسی، الفضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طهران، ناصر خسرو، ۱۹۹۳ للمیلاد،‌الطبعة الأولی، ج ۲، ص ۵۴۰

(۱۴) مکارم شیرازی، ناصر و جمع من العلماء؛ تفسیر نمونه « أی التفسیر المختار» ، طهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۹۹۵ للمیلاد، الطبعة الأولی، ج ۸، ص ۲۵۳

(۱۵) سوة یونس/۲۰

(۱۶) من جملة  ذلک سورة یس/ ۳۳ و  سورة الروم/۲۲

(۱۷) المدرسی، محمد تقی؛ من هدی القرآن، طهران، دار محبی الحسین علیه السلام، ۱۴۱۹ للهجرة، ج ۱، ص ۴۲۷

(۱۸) سورة البقرة/ ۲۴۸

(۱۹) الفیومی، أحمد بن محمد؛ المصباح المنیر، بیروت، دار الهجرة، ۱۴۰۵ للهجرة، ج ۱، ص ۳۹۰

(۲۰) مفردات فی غریب القرآن، ص ۵۴۳

(۲۱) سورة هود/۱۰۳، سورة زمر/۴۲ و سورة یونس/۹۲٫

(۲۲) العلامة الطباطبایی، السید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم المقدسة، جامعة المدرسین، ۱۴۱۷ للهجرة، ج ۱۷، ص ۲۶۹

(۲۳) مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۵، ص ۱۹۹

(۲۴) سورة یونس/۹۲

(۲۵)الطبری أبوجعفر، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ للهجرة، الطبعة الأولی، ج۱۱، ص۱۱۳ و مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۹۹٫

(۲۶) الطوسی، محمدبن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا، ج۸، ص۴۵٫

(۲۷) سورة الشعراء/ ۱۲۸٫

(۲۸) غونابادی، سلطان محمد؛ تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، طهران، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۸ للهجرة، الطبعة الثانیة، ج۳، ص ۱۵۸٫

(۲۹) سورة یس.

(۳۰) الآیة الأخری التی تدل علی کون کلمة «الآیه» ‌تعنی النعم هی الآیة الثالثة و العشرون من سورة الروم المبارکة.

(۳۱) الشیخ قرائتی، محسن؛ تقسیر النور، طهران، مرکز دروس من القرآن الثقافی، ۲۰۰۴ للمیلاد، ج۹، ص۵۴۴٫

(۳۲) تفسیر نمونه، ج۱۸، ص۳۹۴٫

(۳۳) من هدی القرآن، ‌ج۱۱، ‌ص۱۳۴٫

(۳۴) سورة الروم/۲۰-۲۲، سورة لقمان/۳۱ و سورة ص ۲۹٫

(۳۵) تفسیر نمونه، ج۱، ص ۸۵، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص ۴۸۴ والزحیلی، وهبة بن مصطفی؛‌ التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ‌بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ للهجرة، الطبعة الثانیة، ج۲۱، ص ۱۰۵٫

(۳۶) سورة الروم/ ۲۵٫

(۳۷) تفسیر نمونه، ج ۱۶، ص۴۰۲٫

(۳۸) سورة آل عمران/۷٫

(۳۹) جعفری، یعقوب، الکوثر، قم المقدسة، هجرت، ۱۹۹۷، ج۲، ص۶۵٫

(۴۰) الطبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۷۰۰، مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲، ص ۴۳۲٫

(۴۱) مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ‌ج۲، ص۲۱۰٫

(۴۲) فضل الله، السید محمد حسین؛ تفسیر من وحی القرآن، بیروت دار الملاک، ۱۴۱۹ للهجرة، الطبعة الثانیة، ج۱۲، ص۱۶۴٫ (۴۳) سورة فصلت